فهرست تاریخ بیدایی
تاریخ بیخدایی در دوران باستان
تاریخ بیخدایی :قرون وسطی تا رنسانس
تاریخچه بیخدایی : سیری تا مرزهای دوران مدرن
اولین بیخدای شناخته شده در دوره مدرن که شفاف و بی پرده وجود خدا را انکار کرد، کشیش فرانسوی ژان ملیه1i است ؛ دیدگاهای مخالف رادیکالی او شامل حملات وی به کلیسا،دین،مسیح،خدا و سلطنت طلبان سنتی است که البته با اینکه در طول زندگی اش نوشته شدii اما کمی بعد از مرگ وی در سال 1729 بعد از انشار کتابش برملا شد. ژولین اوفره دولا متری2 iiiپزشک و فیلسوف فرانسوی، کتاب تکان دهنده خود «انسان یک ماشین» را بر اساس پایه های آتـئیستی و کاملا مادیگرایانه در سال 1748 به رشته تحریر درآورد. دیگر متفکران بیخدا در طول دوره روشنفکری از آنان الگو گرفته و اندیشه های آنان را دنبال کردند، خصوصا بارون دولباخ3 iv ثروتمند و تاثیرگذار که در سال 1770 شاهکار خود «دستگاه طبیعت» را به عوان اولین کتاب (معترفا) بیخدایی به چاپ رسانید. موفقیت و تاثیر این کتاب به حدی بود که گاهی از آن به عنوان انجیل بیخدایان یاد میشود؛در زمان انتشار این اثر بسیاری از کشورها پخش آنرا منع کرده و حتی اقدام به سوزاندن آن در ملا عام میکردند. جالب است بدانید خداباورانی که در صدد نقد آن یا آگاهی از بیخدایی بودند، در خفی کتاب دولباخ را بین هم کیشان خود دست به دست میکردند!v از دیگر شخصیت ها میتوان ژاک نایـجیون4 یکی از ویراستاران دولباخ را نام برد که تمام براهین خدا را دایره ای، متناقض ، نامعقول و پر از مشکلات منطقی میدانست.vi دیگر ویراستار کارهای دولباخ و از اصحاب دایره المعارف 5viiدیدِرو است که در کنار کسانی مثل هلوسیوس6 viii،آدام اسمیت7 ix،ادوارد گیبسون8 ،ژان ژاک روسو9 و دیود هیوم و دیگران از عقاید و افکار متفاوتی در سالن معروف دولباخ10 x گرد هم آمده و یکدیگر را ملاقات میکردند. سالن دولباخ رد پای خود را در روند اندیشه های روشنگری فرانسه و همچنین نقد سلطنت طلبان در آن به جای گذاشته است. اینگونه فرصت ها برای همنشینی روشنفکران اما نه تنها غنیمت بود بلکه تنها در اختیار بخشی از اقشار معمولا ثروتمند (به استثنای روسو که بخشی از زندگی خود را در فقر مالی گذارند) و تحصیل کرده بود . این روند تنها با انقلاب فرانسه بود که تغییر کرده و سرانجام بیخدایی را از شکل انحصاری و محدود خود تاحدی به حیطه عموم کشید ، این روند تا آنجایی شدت گرفت که برخی از بیخدایان جنگ طلب حتی تصمیم به ترد مسیحیت بوسیله خشونت از کشور را داشتند که البته به درستی (چراکه خشونت و زور ته مایه اصلی آن شده بود) با مقاومت مسیحیان،مردم ، منتقدان و دولت مردان روبرو شده و البته ناکام ماند. به هرحال جدا از وارد شدن اندیشه های بیخدایی به سیاست و یا ذهن عوام، قتل روح در فرانسه بیخدایی را به یکی از قابل احترام ترین مکاتب روشنفکری فرانسه مبدل کرد، چنانکه امروزه نیز فرانسه جمعت بالایی از بیخدایان و ندانم گرایان را در خود جای داده استxi. تحقیقات آکادمیک در قرن 18 و 19 میلادی حقیقت متنی کتب مقدس را زیر سوال برد؛ برای مثال یوهان گوتفرید11 روحانی عصر روشنفکری آلمان برای اولین بار در سال 1779 متن کتب مقدس را زیر سوال میبردxii -آیا آنچه نوشته شده به وضوح کاملا درست است؟، آیا واقعا زمین در شش روز آفریده شده (هم در قرآن و هم در انجیل با تفاوت استراحت خدا در روز آخرxiii) ، یا اینکه داستان ها و نقل ها تنها استعاره و در حد زیبایی ادبی کتاب ها هستند؟- . از سوی دیگر نظریه های نقد ادبی و نتایج تحقیقات جدید خصوصا در رشته فیلولوژی و زبان شناسی فضای تردید را با نشان دادن شباهت متون مقدس به یکدیگر و حتی خارج از ادیان ابراهیمی (تولد افرادی از اشخاص باکره مانند: مسیح،بودا،ادیسیوس،کریشنا وxiv...) افزایش میداد. تحقیقات تاریخی درباره شخصیت و حوادث دوره مسیح نه تنها موجب اختلاف نظر بین محققان درباره وجود شخصی به نام مسیح و اعتبار متون انجیل و تورات شد بلکه از طرفی کتب وابسته به آن را نیز زیر سایه تردید نگه داشت (تحریف انجیل و تورات به عنوان تنها مدرک مستقل بر تایید قران، با مخدوش شدنش دقت تاریخی و روایی قران را نیز زیر سوال میبرد). پیشرفت انسان شناسی نیز تاییدی بر تشابهات رسم و رسوم ادیان ابراهیمی و غیر ابراهیمی با یکدیگر شد تا آنجا که حتی ادیان قبیله ای یا ملیتی نیز شباهت های واضحی به دین اسلام را درخود نشان میداند،هرچند که این تشابهات تضاد های ریشه ای آنان را کنار نمی زد ولی خود دلیلی برای طرح سوالات جدی تری شد: از آنجا که ادیان مختلف مشترکا متضاد هستند ، کدامیک درست و کدام یک نادرست میباشند؟،چه وسایلی در اختیار داریم که در رقابت فرضیه ها بایکدیگر،درستی یکی از آنها را تشخصی داده یا حتی مشخص کنیم که تنها یکی از آنها انتخاب صحیح است؟ ( یا همه غلطند؟)
با اینکه مَتیو تِرنِر12 xvدر کتابچه ای به دفاع از آتئیسمxvi پرداخت، اولین اثری مهمی که در سطح آکادمیک به تشریح ایده های آتـئیستی به زبان انگلیسی ارائه شد مقاله ای به عنوان «لزوم آتـئیسم»13 xvii نوشته شاعر رومانتیک بریتانیایی پرسی شلی14 xviii18 ساله بود که در زمان انتشار، این اثر برای چنان برای مقامات تکاندهنده بود که وی و همراه وی مورد فشار بسیار قرار گرفتند اما به علت امتناع از انکار تالیف این مقاله، به همراه همکلاسیاش تامس جفرسون هاگ تنبیه و اخراج شد**.** با برخورد سرسخت دانشگاه آکسفورد روبرو شد. یکی از مهمترین نقاط تغییر در آزاد اندیشی با گذشت از سال 1782 و شکسته شدن تابو ها ، مقاومت ناشر و نویسنده ریچارد کارلایل15 xixانگلیسی به همراه جِرِمی بنتام16 xxدر آزادی بیان و انتشار کتب توماس پین17 xxiاز جمله : عقل سلیم18 ، حقوق بشر19 و خصوصا عصر استدلال20 xxii بود که تاثیر بسزایی در فرانسه،آمریکا و بریتانیا در طبقات عام مردمی داشت. زمین شناسی و دیرینه شناسی با پیشرفت خود راه جدیدی را برای جنبش آزاد اندیشی به ارمغان آورد ؛ در اینجا وجود قوانین و احکام سنگین برای توهین به مقدسات چاپ کتاب انقلابی «منشا انواع21» از چارلز داروین22 در سال 1859 به محکم ترین و جدی ترین صورتِ ممکن پایه های آفرینش ،نظم و هدف در آنرا زیر سوال برد و درکنار آتئـیسم بیش از این که راهی برای کنار زدن دین باز کند راهی را برای بی دینی باز کرد. ارائه نظریه فرگشت و پیشرفت آن نه تنها یکی از مهمترین ایده های خداباوری را زیر سوال برد بلکه کم کم خود را جایگزین ایده آفرینش و هدف الهی کرد. حرکت سکولاریست های انگلیسی به پشتوانه و تاثیر جرج هولیوک23 xxiii(ابداع کننده عبارت و ساده ترین پایه های سکولاریسم) از سد مشکلات موجود گذشته و شروع به فعالیت در حد عمومی کرده بود تا اینکه هولیوک در سال 1842 به عنوان آخرین فرد به جرم بیخدایی در انگلستان زندانی شد .از دیگر شخصیت های مهم دوره ویکتوریای آتـئیستی چارلز بردلو24 xxiv،اولین فرد بیخدای انتخاب شده به پارلمان انگلستان بود ؛ با اینکه نخستین بار وی را به استناد به بی اعتقادی و سوگند نخوردن بر کتاب مقدس رد صلاحیت کردندxxv ، اما پس از پیروزی های متعدد در انتخابات بالاخره با موفقیت در سال 1886 به عضویت پارلمان انگلستان درآمد. بعد از سکولار شدن جامع فرانسه در دوره ناپلئونی ،بسیاری از متفکران آزاد اندیش و ضد دینی زیر سایه حرکت بین المللی سوسیالیسم که خود از خردگرایان و آزاداندیشانی مانند لودویگ فویرباخ25 xxvi،شوپنهاور26 ،مارکس و نیچه(درباره این چند شخصیت در آینده ای نزدیک شرح جامع تری خواهم نوشت) تاثیر گرفته بود به حرکت ادامه داد هرچند که از موضع کلاسیک خود جدا شده و درصدد ارائه فلسفه سیاسی برآمده بود و از این روی نیز سوسیالیست انگلیسی با انتقاد هایی از سمت بردلو مواجه شدxxvii. در انتهای قرن 19 آزاداندیشی به جایی رسیده بود که نیچه جسورانه چندبار در کتب خود می نویسد : «خدا مرده است، انسان ها او را کشته اند.»
نام افراد
1 -Jean Meslier
2 - Julien Offray de La Mettrie
3 -Baron D’holbach
4 Jacques-AndréNaigeon’
5 - Dennis Diderot
6 -Helvetius
7 -Adam Smith
8 -Edward Gibson
9 -Jean Jaquesto
10 -The salon
11 Johann Gottfried Herder
12 -Mathew Turner
13 -The necessity of Atheism
14 - Percy Shelly
15 -Richard Carlyle
16 -Jeremy Bentham
17 -Thomas Paine
18 -Common sense
19 - The rights of men
20 -The age of Reason
21 -The origin Of species
22 -Charles Darwin وی ندانمگرا بود
23 -George Holyoake
24 -Charles Bradlaugh
25 -Ludwig Feuerbach
26 -Arthur Schopenhauer
منابع و توضیحات
i - *ژ**ان ملیه (به فرانسوی:*Jean Meslier) (۱۵ ژوئن ۱۶۴۴ - ۱۷ ژوئن ۱۷۲۹) کشیش کاتولیک فرانسوی بود، که در بستر مرگ اکتشاف به عمل آمد که کتاب فلسفی کاملی در ترویج بیخدایی نوشتهاست. این کتاب تمام ادیان را تقبیح میکرد و نویسنده آن را "عهدنامهای" برای کشیشها دانستهاست. به گفته منابع انلاین کتابچهای درباره ژان ملیه به نام «کشیش مرتد» به فارسی ترجمه شدهاست. ولتر اغلب از او به عنوان "کشیش خوب" یاد میکرد و در نامهنگاریها با دخترش او را به خواندن دوباره و دوباره تنها اثر ملیه تشویق میکرد.میشل انفره در کتاب خود در دفاع از بیخدایی از ملیه به عنوان نخستین فردی که یک اثر کامل در دفاع از بیخدایی نگاشتهاست یاد کردهاست. ترجمه انگلیسی کامل وصیتنامه ملیه (توسطMichael Shreve*) برای اولین بار در ۲۰۰۹ منتشر شد.*
iiOnfray, Michel, In Defence of Atheism: The Case Against Christianity, Judaism and Islam , 2007, p 29
iii **-**ژولین اوفره دو لا متری (به فرانسوی:Julien Offray de La Mettrie) پزشک و فیلسوف قرن هجدهم میلادی اهل فرانسه است.
برای اطلاعات بیشتر و دیگر نوشته های وی:
La Mettrie: Machine Man & Writings (Cambridge Texts in the History of Philosophy), edited by Ann Thomas, 1996
iv - ****پل آنری دیتریش، بارون دولباخ (به فرانسوی:Paul Henri Dietrich, baron d'Holbach) دانشمند و فیلسوف قرن هجدهم میلادی آلمانی-فرانسوی است. کتاب منظومهٔ طبیعت (سیستم طبیعت) از آثار اوست.
v برای اطلاعات بیشتر:
D’holbach, Baron, The system of nature with notes by Diderot and a preface by H.D Robinson, 1868, reprint by Batoche books, Kitchener, 2001
vi Ruse Michael ,Bullivant Stephen, 2013, The Oxford Handbook of Atheism, atheism and philosophical scepticism. Ebook
vii **-**دُنی دیدرو (به فرانسوی:Denis Diderot) (۵ اکتبر ۱۷۱۳ لانگر - ۳۱ ژوئیه ۱۷۸۴ پاریس) نویسنده و فیلسوف فرانسوی عصر روشنگری است.
برای اطلاعات بیشتر:
مختصری درباره فلسفه وی
https://philosophynow.org/issues/120/Denis_Diderot_1713-1784
مدخل بریتانیکا درباره دیدرو
https://www.britannica.com/biography/Denis-Diderot
viii -کلود آدرین هلوسیوس (به انگلیسی:Claude Adrien Helvétius) فیلسوف و ادیب فرانسوی است. برخی با اینکه فلسفه وی را مادیگرا میدانند اما وی را بیخدا نمیدانند. برای مثال:
Cumming,Ian, Helvetius: His Life and Place in the History of Educational Thought ,Routledge,2011, p40
ix **-****آدام اسمیت (۵ ژوئن ۱۷۲۳ - ۱۷ ژوئیه ۱۷۹۰) فیلسوفی اسکاتلندی بود که از او به عنوان پیشروی اقتصاد سیاسی و "پدر علم اقتصاد مدرن" یاد میشود. وی همچنین از نظریهپردازان اصلی نظام سرمایهداری مدرن به شمار میرود؛ اسمیت ایدههای خود راجع به اقتصاد را در کتاب خود ثروت ملل به تفصیل شرح داده است.**وی از دوستان هیوم بود.
x - سالن دولباخ مکان معروفی برای دیدار فیلسوفان و منتقدان شده بود. برای اطلاعات یبشتر در این مورد:
Kors , Alan C, D'Holbach's Coterie: An Enlightenment in Paris, Princeton University Press, 2016
براش شرح بروزتر از سالن دولباخ و اندیشمندانی که در ان شرکت داشته اند:
Blom ,Philipp, Wicked Company: Freethinkers and Friendship in Pre-revolutionary Paris , Edition illustrated, reprint , Phoenix, 2012
برای تاثیر ایده های دولباخ در میان فرانسوی زبانان:
Curran, Mark, Atheism, Religion and Enlightenment in pre-Revolutionary Europe (Royal Historical Society Studies in History New Series), Royal Historical Society , 2012
و همچنین برای درک فرهنگ سالن ها و چارچوب فرهنگی آنها در قرن هجدهم فرانسه:
Lilti,Antoine ,The World of the Salons: Sociability and Worldliness in Eighteenth-Century Paris, Oxford University Press; 1 edition, 2015
xi - "Religious Views and Beliefs Vary Greatly by Country, According to the Latest Financial Times/Harris Poll". Financial Times/Harris Interactive. 2006-12-20. Retrieved 2007-01-17.
xii برای اطلاعات بیشتر راجع به او و آثارش:
Adler,Hans (Editor), Koepke, Wulf (Editor), A Companion to the Works of Johann Gottfried Herder (Studies in German Literature Linguistics and Culture) ,Camden House, 2009
xiii **-**سورة الأعراف- 56
xiv - از باکرده متولد شدگان قبل از مسیح : بودا ،کیریشنا،ادیسیوس (ادیسه) ،هرکیولس ،زرتشت ... .
http://listverse.com/2009/04/13/10-christ-like-figures-who-pre-date-jesus/
xv - متولد انگلیس (لیورپول) در کتابچه ای به دفاع از بیخدایی پرداخت . (در جواب به یک نقد)
xvi**-**Answer to Dr. Priestley's Letters to a Philosophical Unbeliever
xvii **-**ضرورت بیخدایی (به انگلیسی:The Necessity of Atheism) مقالهای درباره بیخدایی نوشته شاعر انگلیسی پرسی بیش شلی است، که در سال ۱۸۱۱ توسط سی و دابلیو فلیپز، زمانیکه او در دانشگاه آکسفورد دانشجو بود منتشر شد. نسخه جدید و کاملتری از آن در سال ۱۸۱۳ منتشر شد.
"The Necessity of Atheism" (actually Queen Mab, Canto VII, Note 13), 1813.
xviii **-**پرسی بیش شلی(به انگلیسی:Percy Bysshe Shelley) (زادهٔ ۱۷۹۲ مرگ ۱۸۲۲) شاعر غزلسرای انگلیسی بود.
xix - ریچارد کرلایل انگلیسی ،ناشر کتب توماس پین ،روزنامه نگار و مدافع آزادی بیان بود.
xx **-****جرمی بنتام (به انگلیسی:****Jeremy Bentham) (**۱۷۴۸-۱۸۳۲) فیلسوف، حقوقدان و اصلاح طلب اجتماعی انگلیسی بود. او به عنوان بنیانگذار فایدهگرایی مدرن شناخته میشود.
xxi **- ت****وماس پین (به انگلیسی:****Thomas Paine) (****۹ فوریه ۱۷۳۷ [۲۹ ژانویه به ۱۷۳۶ به سبک قدیم]-۸ ژوئن ۱۸۰۹) روشنفکر، دانشور، انقلابی و ایدهآلگرای انگلیسی الاصل و از پدران بنیانگذار ایالات متحده امریکا بود. وی بیشتر عمر خود را در آمریکا و فرانسه گذراند.او در ۱۷۷۴ میلادی به مستعمرات آمریکایی بریتانیا وارد شد و به عنوان یک رسالهنویس رادیکال، با نوشتههای قدرتمند خود به کمک انقلاب آمریکا آمد. مهمترین رسالههای وی عبارتند از عقل سلیم که رسالهای است آتشافروز در حمایت از استقلال آمریکا از پادشاهی بریتانیای کبیر و بحران امریکایی (به انگلیسی:****The American Crisis) (**۱۷۷۶-۱۷۸۳) مجموعه کتابچههایی در دفاع از انقلاب آمریکا.
xxii **-**عصر خرد (به انگلیسی:The Age of Reason) درحال تحقیق و تفحص در کلام درست و افسانه، جزوهای نوشته انقلابی بریتانیایی و آمریکایی تامس پین است که بنیان دین و مشروعیت کتاب مقدس را زیر سوال میبرد. این جزوه در سه بخش در سالهای ۱۷۹۴، ۱۷۹۵ و ۱۸۰۷ منتشر شد و به پرفروشترینها در ایالات متحده تبدیل شد که موجب احیای کوتاه مدت دئیسم گردید. ولی در انگلستان، خوانندگان به علت ترس از افراطگرایی سیاسی که در انقلاب فرانسه شاهد بودند با خصومت بیشتری با آن برخورد کردند. جزوه عصر خرد برهانهای دئیستی را پیش رو میگذارد؛ برای مثال بر روی چیزی که پین فساد کلیسای مسیحی میبیند دست میگذارد و از تلاش دین برای دسترسی به قدرت سیاسی انتقاد میکند. در عوض پین به جای دین سنتی و وحی، الهیات طبیعی را پیش رو میگذارد. او وجود معجزه را رد میکند و کتاب مقدس را تنها یک کتاب ادبی میداند نه متنی وحی شده الهی.بیشتر آرای پین برای مدتها در دسترس نخبگان تحصیلکرده بود، ولی او با ارائه آنها به سبکی جذاب و هتاک، دئیسم را برای عموم مردم قابل دسترس کرد. همچنین کتاب ارزان بود و آن را در دسترس شمار زیادی از خریداران میگذاشت. با ترس از آنچه بریتانیاییها، ایدههای مستعد انقلابی میدانستند، در قرن ۱۹ و ۲۰ حکومتهای بریتانیایی، منتشران و کتابفروشانی که سعی به انتشار و توزیع این کتاب داشتند تعقیب میکردند. با این حال، پین، راهنمای بسیاری از آزاداندیشان بریتانیایی در قرن نوزدهم و بیستم بود.
xxiii - از کسانیکه نه تنها سهم قابل توجهی را در سروش استدلال دارد بلکه خود نیز مولف کتب و مقالاتی چند بود.
xxiv - وی در ابتدا با نام مستعارIconoclastنوشته و یکی از معروف ترین ناباوران دوره خود شناخته میشود.
xxv -· Arnstein, p. 34-35. ------ Hansard 3ser vol 252 cols 20–29.
xxvi **-**لودویگ آندریاس فویرباخ (به آلمانی:Ludwig Andreas Feuerbach) (۱۸۰۴-۱۸۷۲) فیلسوف آلمانی بود. او از شاگردان هگل بود ولی بهزودی از اندیشههای هگل دور شد و به اصالت حس و اصالت ماده گروید. کتاب مشهور او «جوهر مسیحیت» تأثیر زیادی در فیلسوفان و متفکران مادی و منتقد مذهب داشت.فویرباخ با کارل مارکس نیز مکاتبه داشت و مارکس و انگلس هردو از کارها و افکار او تأثیر گرفتند. مارکس جزوه «تزهائی درباره فویرباخ» را در جریان فراگذشتن از اندیشههای فویرباخ نوشت. فویرباخ به عنوان عضوی از «هگلیهای جوان»، به نقد آنچه که فروکاست هگلی جوهر انسان به خودآگاهی مینامید، پرداخت و تلاش نمود تا ارتباط میان ایدهآلیسم فلسفی و مذهب را ثابت کند. در رد فلسفه هگل و دفاع از ماتریالیسم، نقد ایدهآلیسم و مذهب، فویرباخ بر طبیعت «بیولوژیک» خالص و فردی آدمی تاکید کرد. او اندیشه را به صورت فرایندی صرفاً انعکاسی میدید و در فهماش از تاریخ یک ایدهآلیست باقیماند. با این حال نقد او بر ایدهآلیسم هگلی بستر کار مارکس و انگلس را فراهم نمود. فویرباخ که مارکس او را «فاتح راستین فلسفه قدیم» مینامید، دو سال پیش از مرگاش به حزب سوسیال دموکراتیک آلمان پیوست، اما از نظر سیاسی فعال نبود و همواره اختلافات خود را با مارکس حفظ کرد. هر دوی مارکس و انگلس به شدت از فویرباخ تاثیر پذیرفتهاند، با این حال او را به دلیل ماتریالیسم برابر ایستا (Gegenstand) محور و منفعلانهاش عمیقاً نقد میکردند.
https://philosophynow.org/issues/85/Feuerbach_Love_and_Atheism
*Elisabeth Hurthدر کتاب خود*Between Faith and Unbelief: American Transcendentalists and the Challenge of Atheism (Studies in the History of Christian Traditions)**صفحات 95-96-97
xxvii[The atheistic platform, 12 lectures by C. Bradlaugh and others]. p. 99. Retrieved 15 July 2016.