فهرست مطالب بیخدایی نوین
چهار سوارکار بیخدایی نوین*
سوارکار پنجم، ششم و … در بیخدایی نوین
سم هریس
شروع روند چاپ کتاب ها در بیخدایی نوین با انتشار کتاب پایان ایمانi اثر سم هریس در سال 2004 کلید خورد. اثر وی به مدت 33 هفته در میان پرفروش های نیویورک تایمز بود که البته برنده جایزه ادبیPEN نیز شد. هریس کتاب خود را با روایت یک روز در زندگی یک تروریست بمب گذار شروع میکند. هریس در ادامه کتاب به تفتیش عقاید، محاکمه کردن جادو گران و آزارو اذیت یهودیان در دوران مسیحیت می پردازد. یکی از نگرانی های اصلی هریس در کتاب خود سو استفاده تند روهای دینی از سلاح های کشتار جمعی و طرح و برنامه ریزی برای تروریسم است. بخشی از کتاب نیز به پدیده اسلامیسم میپردازد که هریس در آن درتلاش است تا با استفاده از آیات قرآن نشان دهد چگونه چنین فعالیت های تروریستی مانند یازده سپتامبر را میتوان تا انگیزه های دینی دنبال کرد. از آنجایی که هریس انگیزه ای سیاسی را نیز دنبال میکند؛ تحت عنوان بی منطقی {حزب}چپ و مورد عجیب نوام چامسکی، وی را به دلیل تقویت دیدگاه های منتقد بر سیاست خارجی آمریکا که مانع دیده شدن کل قضیه میشوند به نقد میکشد. در دیدگاه چامسکی مواجهه با یازده سپتامبر میتوانست زمینه درک جنایاتی باشد که اروپا و اطرافیانش «به صورت مداوم در دیگر مناطق مرتکب شدند»ii. هریس همچنین راست گرایان مسیحی را به خاطر مشکلاتی که برای تحقیقات سلول های بنیادی و رویانی و افزایش رشد ایدز در کشور های روبه توسعه بوجود آورده اند، نقد میکند. در نظر هریس تخریب روز افزونِ جدایی کلیسا و دولت نیز برگردن راست مسیحی است. بخشی دیگر کتاب تمرکز هریس بر اخلاق است که در نظر وی باید بر پایه یا حداقل آگاه شده از علوم تجربی باشد و در همین راستا نیز وی به شدت با نسبیت گرایی اخلاقی مخالفت میکند. در انتهای کتاب نیز، هریس نگاهی به «خود» و هویت دارد و در تلاش است آنرا با معنویت شرقی و برخی شخصیت های آنان در مقایسه با معنویتی که در غرب ساخته و پرداخته شده است، بررسی و شرح دهد. هریس از جمله کسانی در میان بیخدایان نوین است که به معنویت و مدیتیشین بدون دین، نگاهی بازتر و گرم تر دارد. با شرحی از آنچه در آینده در انتظار ماست، کتاب به پایان میرسد. پایان ایمان بازخورد های مثبتی را در خبرگزاری های مختلف داشتiii در سوی دیگر هم البته اعتراضات مختلفی به بخش های مختلف کتاب از سمت ناباوران و معتقدان وارد شد. New humanist، مجله ای اومانیستی نیز با مطلبی به قلم دیوید بولتون «واکنش افراطی به افراط گرایی»iv از سمت هریس را به نقد کشید. این که ایمان ریشه اصلی این حوادث و مشکلات است، ساده انگاری زیاد و برداشت سیاسی عجیب از یازده سپتامبر از سمت هریس (برداشتی که در نظر بولتون میان هریسِ بی ایمان و جرج بوشِ با ایمان یکی است) آنچیزی است که برای بولتون این واکنش به افراط دینی را افراطی میکند. بولتون در بخش پایانی بررسی خود بر این اثر به پاردوکس ایمان اشاره میکند، در نظر بولتون همین که خواستار پایان ایمان باشیم، خود نیاز به ایمان دارد. هریس پس از دو سال در اثر دیگری تحت عنوان نامه ای به ملت مسیحیv به برخی اعتراضات و انتقادات وارد شده بر کتاب وی پاسخ داد.
ریچارد داوکینز
ریچارد داوکینز، دانشمند، زیست شناس انگلیسی و تحصیل کرده آکسفورد نیز در سال 2006 کتاب خود پندار خداvi را توسط انتشارات بنتام به چاپ رسانید. داوکینز در کتاب خود به انتقاد اخلاقی دین و برخی از براهین خدا پرداخت. برای داوکینز خدا فرضیه ای است که میتوان آنرا با دست به دامان شدن به علم اثبات یا رد کرد. رابطه ای که داوکینز میان علم و دین به تصویر میکشد نیز شباهت نزدیکی به تصویر سم هریس از آن دارد، در نظر داوکینز دین و علم با یکدیگر سازگار نیستند،دین تاثیر منفی بر جامعه داشته و با ساخت درون گروه و برون گروه ها (معتقد و نامعتقد) تعصب و تندروی را تقویت میکند؛ آنچه داوکنیز به دان نیرویی تفرقه انداز میگویدvii.در نظر داوکنیز برچسب «کودک مسیحی» یا «کودک مسلمان» تفاوتی با برچسبی مانند «کودک مارکسیست» ندارد، هر کدام به نوعی به دلیل گرفتن حق تفکر از شخص، کودک آزاری میباشند. جیمز واتسون برنده جایزه نوبل و یکی از کاشفان DNA و همچنین استیون پینکر از کسانی بودند که واکنش مثبتی به این اثر داشتند. اثری که نامزد بهترین کتاب شد؛ در لیست کتب پرفروش نیویورک تایمز بودviii و داوکینز را نویسنده سال کرد. تری ایگلتون فیلسوف و نظریه پرداز مارکیست ، داوکینز را متهم به پهلوان پنبهسازی در نقد خود از دین دانست و مگگراث، الهیدان انگلیسی نیز وی را نسبت به الهیات مسیحی نادان و بیسواد دانست، سادهانگاری وی را نقد کرده و کتابی در نقد وی منتشر کرد. واکنش داوکینز این بود که «آیا باید لپریکانشناسی بخوانیم برای اینکه به لپریکان (موجودی افسانه ای) اعتقادی نداشته باشیم؟»ix داوکینز با مکگراث، جان لِنِکسو بسیاری دیگر به مناظره درباره دین و خدا پرداخت. لازم به ذکر است که بخش قابل توجهی از تفکرات داوکینز بخصوص در رابطه با براهین نظم و شکل گیری دین را باید در داروینیسم معاصر جستجو کرد. وی در کتاب خود ساعت ساز نابینا، به تفصیل شرح میدهد که چگونه قوانین کور و بدون پیش ذهن در طبیعت، بدون نیاز به خدا میتوانند تنوع موجودات را توضیح داده و فرگشت را به عنوان پدیده ای کاملا طبیعی توضیح دهند. لازم به ذکر است که مایکل روس، داروینیست و طبیعت گرای معاصر نیز در بررسی کتاب پندار خدا بعد از بررسی دلایل اشتیاق برای بیخدایی اینطور نوشته است « {این اشتیاق} هر دلیلی داشته باشد، اینطور نیست که بیخدایان از استعداد و نوآوری تفکر آنان بشدت خوشحال باشند. صادقانه بگویم- و من خود به عنوان یک ناباور صحبت میکنم که به شدت درباره مسیحیت بیخداگونه است و به تمام ادعاهای الهیاتی شک دارد- مطالبی که در حال ارائه شدن هستند، دسته دوم هستند و این استعاره ای است برای اینکه آنها «واقعا افتضاح» هستند».x. از دیگر منتقدان بیخدای داوکینز میتوان همچنین به تامِس نیگِل، فیلسوف خداناباور و بنام آمریکایی اشاره کرد که در کل با تقلیل گراییِ فیزیکالیست ها و بیخدایان مشکل دارد.xi داوکینز با پایه گذاری بنیان خود و پیوستن آن به بنیان تحقیقات، درصدد افزایش دامنه تاثیر آزاداندیشی برآمده و اخیرا ترجمه های رسمی کتب خود را نیز به صورت آنلاین و رایگان در ترجمه های عربی، اردو و فارسی در دسترس قرار داده است، حرکتی که بعد از مطلع شدن داوکینز از دانلود سه میلیون نسخه از یک ترجمه غیر رسمی به عربی آغاز شد. پیش از این نیز، نزدیک به 6000 نسخه از کتاب پندار خدا در ترکیه ترجمه و فروخته شده بود که بعد از انتشار، در جریان قضایی قرار گرفت.xii مترجم کتاب به دلیل تنفر و توهین به ارزش های دینی ممکن بود به زندان محکوم شودxiii که البته در آپریل 2008 حکم دادگاه برخلاف آن و جمع آوری نسخ چاپ شده اعلام شد. درنظر دادگاه، این کار به شکلی اساسی آزادی تفکر را محدود میکرد.xiv با توجه به تاثیر گسترده پندار خدا پرفروش بودن این کتاب و ترجمه های آن، منتقدان و فلاسفه نیز از مواضع و جبهه های گوناگون کتبی را در پاسخ به این کتاب نگاشته و منتشر کرده اند.
کریستوفر هیچنز
سومین کتاب اثر کریستوفر هیچنز، روزنامه نگار و منتقد ادبی است که با عنوان خدا بزرگ نیستxv در سال 2007 به چاپ رسید. در دیدگاه هیچنز ادیان خشونت آمیز و تبعیض گر هستند؛ ویژگی هایی که سرمایه خود را در جهل دارند و با بررسی آزاد سر نزاع دارند. کتاب خدا بزرگ نیست از نوزده فصل تشکیل شده است. در فصل اول هیچنز به نقد ادبیات دینی و برهان نظم میپردازد. در همین بخش است که هیچنز بیان میکند که دین تا زمانی که انسان از فناپذیری خود ترس دارد، باقی خواهد ماند. نتیجه وی در این بخش از کتاب این است که اگر کسانی که ایمان دارند، دست از سر دیگران بردارند، وی نیز از کنار زدن دین دست برمیدارد اما در نهایت درنظر هیچنز دینداران نمیتوانند از این کار دست بردارند. هیچنز در بخش بعدی فتوای خمینی بر سلمان رشدی را به نقد میکشد و مخالفانی که رشدی را به شکلی مقصر میدانستند، نقد میکند. بخش سوم کتاب نگاهی به «تنفر ملکوتی» از گوشت خوک در اسلام و یهودیت است. در بخش بعدی هیچنز به نقش تئوری های توطئه در میان مسلمانان اشاره میکند که باعث شیوع فلج اطفال شد و همچنین نگاهی به سیاست های مسیحیان در آفریقا دارد که باعث گسترش ایدز شد.xvi در ادامه این بخش، نقدی بر سنت ختنه در یهودیت را ارائه میکند. هیچنز بر این تاکید داشت که تفکر دینی در شکل ابراهیمی اغلب به دنبال پایان یافتن هستی و نابودی آن است، نوعی تفکر آخرالزمانی. هیچنز در تلاش است نشان دهد که توسل به خدا، عنصر مفیدی برای توضیحدیده ها نیست. برای وی پرش از سمت مدارک به ایمان، چیزیست که ایمان را آفریده و نگه میدارد. در بخش ها بعدی هیچنز با استفاده از فرگشت به نقد برخی جنبه های برهان نظم میپردازد (که بیشتر هدف خود را درمیان آفرینش باوران دارد). در بخشم نهم کتاب، قرآن موضوع اصلی است؛ کتابی که به نظر هیچنز برگفته از افسانه های مسیحی و یهودی است. در بخش های دیگر هیچنز به نقد معجزات، پایه گذار مورمونیسم، متناهی بودن دین، گناه اولیه در مسیحیت و در بخش های آخر نیز هیچنز به انیشتین، سقراط، اسپینوزا، داروین و توماس پین اشاره میکند که اعتقادات آنان توسط دین باوران مورد سو استفاده قرار میگیرد و کتاب خود را در آخرین بخش با نیاز به یک «روشنفکری جدید» که نقش برجسته تری به علم و استدلال میدهد، پایان میدهد. کتاب هیچنز نیز مانند دیگر کتب در این حرکت فکری، مورد بررسی های مثبت و اعتراضات مختلف بود. هیچنز با اینکه به مطالب مختلفی در کتاب خود میپردازد اما به عنوان یک منتقد ادبی مخاطب عام را در نظر دارد و از همین رو نیز از لحاظ فلسفی کتاب وی را نمیتوان قابل توجه دانست.xvii کتاب خدا بزرگ نیست همچنین از کتب پرفروش نیویورک تایمز بود که در هفته سومش به اولین رتبه در کتب پرفروش دست پیدا کرد.xviii هیچنز در تاریخ فعالیت سیاسی خود از چپ گرایانی بود که به چامسکی، طارق علی و دیگر چپ گرایان در دو سمت آتلانتیک (آمریکا و انگلیس) نزدیک بود. وی در جریان جنگ آمریکا و عراق از این گروه جدا شده و از مشروعیت جنگ در آثار خود و مطالب مختلف در مجلات و خبرگزاری های مختلف دفاع کرد. وی همچنین بعد از تغییر موضع خود توسط جرج گالووِی بارها به نقد کشیده شد- نقدی که در مناظره این دو با یکدیگر پر رنگ تر شد. هیچنز نیز در رابطه با دین همراه با دیگر بیخدایان و یا به تنهایی، به مناظره با خداباورن مختلفی پرداخت. هیچنز نویسنده و سخرانی بود که از ریتوریکی قوی برخوردار بود. اغلب کتب وی مانند دیگر اعضای این حرکت ادبی، از کتب پرفروش بودند که واکنش ها و تفاسیر گسترده ای بر آن ها نوشته شده است.
دنیل دنت
دنیل دِنِت فیلسوف آمریکایی و از دیگر داروینست های معروف معاصر است. وی کارشناسی خود را در فلسفه در دانشگاه هاروارد گذراند جایی که وی شاگرد ویلارد کواین فیلسوف بنام بود و سپس دکترای خود را تحت نظر فیلسوف انگلیسی ژیلبرت رایل تکمیل کرد. دنیل دنت با تمرکز بر علوم شناختی، هوش مصنوعی و زیست شناسی وارد روند اندیشه هایی مانند جبر و اختیار، فلسفه ذهن و تکنولوژی شد. تمرکز اصلی دِنِت بر فلسفه زیست و هوش مصنوعی است و از این رو نیز وی بخش بیشتری از فعالیت های خود را به این بخش از ایده های خود ارائه مدهد. کتب وی نیز مانند دیگر اعضای این روند معمولا از کتب پرفروش نیویورک تایمز بوده است اما کتابی که وی را تبدیل به یکی از «سوارکاران بیخدایی» کرد؛ شکستن طلسم: دین به عنوان پدیده ای طبیعی بود که از کتب پرفروش نیویورک تایمز است ، کتابی که در سال 2006 به چاپ رسید. دنت در این کتاب با تکیه بر نظریه میم ها که از سمت داوکینز مطرح شده است- همچنین با استفاده از علوم شناحتی و روانشناسی فرگشتی به دنبال بررسی دین از دریچه طبیعت گرایی است. در بخش اول کتاب، دنیل دنت به این سوال پاسخ میدهد که آیا علم توانایی مطالعه دین را دارد یا نه؟ بعد از ارائه پاسخ به این سوال، وی درصدد ارائه توضیحی بر منشأ اعتقادات دینی است که برپایه تئوری میم ها بنا شده است؛ در بخش دوم کتاب دنت به تاثیرات دین بر جامعه تاکید دارد و با بررسی آنها به سوالاتی مانند اینکه آیا دین به زندگی ما معنی میدهد؟ چه چیزی باید به کودکان آموزش دهیم و ... ادامه دارد، تاکید دنت بر مدارک تجربی است. تلاش دنت در این کتاب به تلاش هیوم در زمان خود بسیار نزدیک است و لذا برخی را بر این داشته است که چیزی در این اثر هم جدید نیست. کتاب از گاردینxix و Scientific American xx بازخورد های مثبت گرفت، از توماس نیگل فیلسوف ناباور واکنش منفی گرفت (چراکه نیگل فیزیکالیست حذفی را برای توضیحات نهایی ناکافی میداند) و ادوار فِیزِر فیلسوف مسیحی نیز پاسخ دنت به براهین خداباوری را نقد کرد ولی از دقت وی در برخورد با علوم شناختی علم اعصاب تمجید کرد.xxi شکستن طلسم به زبان های مختلفی از جمله یونانی، آلمانی، فنلاندی، آلمانی،اسپانیایی و دیگر زبان ها ترجمه شده است.
بعد از اینکه این چهار نفر در نشستی در مکان سکونت هیچنز، به بحث درباره موضوعات مرتبط با این روند اندیشه پرداختند؛ به چهار سوارکار بیخدایی مشهور شدند و پس از آن، اصطلاح چهار سوارکار بیخدایی وارد ادبیات مکتوب و شفاهی درباره بیخدایی نوین شد. استفاده از این عبارت شاید برای بررسی بیخدای نوین، به دلیل عدم پوشش کافی آن از اعضایش کافی نباشد؛ با گذر از این چهار نفر، اشخاص دیگری نیز وارد میدان شده و به شکل های مختلفی در میان دیگر «سوارکاران بیخدایی نوین» قرار گرفتند.
در ادامه مطلب بخوانید: سوارکار پنجم، ششم و … در بیخدایی نوین
منابع و توضیحات
i Harris, Sam, The End of Faith: Religion, Terror, and the Future of Reason, 2004, W. W. Norton
ii N. Chomsky, 9-11, New York: Seven Stories Press, 2001, 119.
iii Johann Hari, 2005. "The sea of faith and violence." The Independent.
Natalie Angier, 2004. "Against Toleration." The New York Times.
Daniel Blue, 2004. "A fear of the faithful who mean exactly what they believe." San Francisco Chronicle.
Stephanie Merritt, 2005. "Faith no more." The Observer.
iv Boulton, David, Faith Kills, New humanist, May 2007
v Harris, Sam, Letter to a Christian Nation, Knop, 2006
vi Dawkins, Richard, The God Delusion, Bentam Books, 2006
vii Richard Dawkins, The God Delusion, Black Swan, 2007, page 294
viii "Hardcover Nonfiction – New York Times". The New York Times. 3 December 2006. Retrieved 2 December 2006.
ix Dawkins, Richard (17 September 2007). "Do you have to read up on leprechology before disbelieving in them?
x Michael Ruse, "Richard Dawkins: The God Delusion," Isis 98, no. 4 (December 2007): 814-816.
xi Nagel, Thomas (23 October 2006). "The Fear of Religion". The New Republic. Retrieved 12 September 2007.
xii Tiryaki, Sylvia (3 December 2007). "The God Delusion in Turkey". Turkish Daily News. Retrieved 18 February 2008.
xiii "Turkey probes atheist's 'God' book". AP, CNN. 28 November 2007. Archived from the original on 29 November 2007. Retrieved 28 November 2007.
xiv "'Tanrı Yanılgısı' kitabı beraat etti" (in Turkish). AA. 2 April 2008. Retrieved 2 April 2008.
xv Hitchens, Christopher, God is not great, Twelve Books imprint of the, 2007, p. 13.
xvi قبلی 44-46
xvii McCormick , Matt, (Oxford Bibliographies Online Research Guides) Oxford Bibliographies Online Research Guide, Oxford University Press, 2010
xviii https://www.nytimes.com/2007/06/03/books/bestseller/0603besthardnonfiction.html
xix Brown, A. (2006). "Beyond Belief". The Guardian. Archived from the original on 2016-05-18. Retrieved 2016-12-18.
xx "Getting a Rational Grip on Religion" Archived June 8, 2015, at the Wayback Machine, Scientific American, December 25, 2005.
xxi http://www.american.com/archive/2010/march/the-new-philistinism