ویلیام رُو و بیخدایی دوستانه

ویلیام رُو در مقاله معروف خود در سال 1979 تحت عنوان «مسئله شر و برخی انواع بیخدایی»¹ ایده ای را تحت عنوان «بیخدایی دوستانه» ارائه میکند که تا به امروز توانسته حجم وسیعی از ادبیات مکتوب را به خود اختصاص دهد. رو اظهار میکند که «در نوشته‌های پیش و پس از این اثر، هیچکدام این چنین توجهی را به خود جلب نکرد» (Rowe W. L., 2016, p. 79) رو ایده خود را با معرفی بیخدایی غیردوستانه شروع میکند. بیخدای غیردوستانه اعتقاد دارد که هیچ شخصی در اعتقاد خود به خدا موجه نیست، بیخدای بی‌تفاوت هیچ اعتقادی درباره موجه بودن یا نبودن اعتقاد دیگران به خدا ندارد؛ بیخدای دوستانه اما اعتقاد دارد که برخی خداباوران در اعتقاد خود به خدا موجه هستند. (Rowe W. L., 1979) در نظر رو میتوان یک بیخدا بود و در بی‌اعتقادی به خدا موجه بود و نیز یک خداباور که در اعتقاد به خدا موجه است.

اولین نکته مهم این است که اگر شخصی منطقا موجه به اعتقاد به گزاره ای اشتباه نباشد، آنگاه بیخدایی دوستانه متناقض‌نما است. رُو برای گذر از این مشکل به تمایز ارزش گزاره و توجیه اعتقادات تکیه میکند.

«مشخصا صدق یک اعتقاد، شرط لازم برای اعتقاد موجه نیست. بنابراین، اینکه شخصی در اعتقاد به وجود خدا منطقا موجه است، شخص در بیخدایی دوستانه متعهد به این ادعا نخواهد بود که خداباور اعتقادی درست دارد. آنچه وی بدان تعهد دارد برخورداری خداباور از زمینه منطقی در اعتقاد خود است: اعتقادی که بیخدای متقاعد آن‌ را رد کرده و دراین کار خود را منطقا موجه میداند.» (Rowe W. L., 1979)

آیا ممکن است درعین حال که فردِ بیخدا اعتقاد خود را منطقا موجه میداند، معتقد باشد که شخص دیگری در اعتقاد خود به خدا نیز موجه است؟ رو برای مشخص کردن موضع خود مثالی را طرح میکند. تصور کنید در حال مسافرت هواپیمای شما سقوط میکند وولی شما زنده مانده‌اید و در انتظار رسیدن کمک هستید. در این لحظه اگر به دوستان، آشنایان و خانواده فکر کنید، با گذر زمان قابل توجهی، بعد از پخش شدن این خبر و جست و جوهای مختلف آنگاه اعتقاد آنان به اینکه شما مرده‌اید را موجه میدانید - با اینکه این اعتقاد آنان درست نیست.

نقد مایکل مارتین

مایکل مارتین، فیلسوف طبیعت‌گرای آمریکایی مسئله‌ای را طرح میکند که مثال و به دنبال آن، هدف ویلیام رو را تضعیف میکند. رو شخص مخالفی که خداباور است را آشنا به زمینه های بحث میداند ولی چگونه ممکن است با یکی بودن زمینه ها، رسیدن به اعتقادات مختلف موجه باشد؟ (Martin, 1996) مثالی که رو ارائه میکند اما کاری نیست چراکه زمینه های اعتقادی در این یکی نیست، داده ای برای بازمانده حادثه وجود دارد که دوستان و اشنایان آن از آن بی‌بهره اند: اینکه شما زنده اید. به نظر مارتین شاید بتوان گفت که در موارد تاریخی رُو بر حق است اما با در نظر گرفتن شرایط مدرن و کل مدارکی که طرفین از آن آگاه هستند، نمیتوان چنین گفت.

بگذارید به موردی تاریخی اشاره کنیم، برای مثال رُو اعتقاد دارد که ممکن است شخصی که در قرن 11 و پیش از داروین و یافته‌های نوین زیستی، به خدا اعتقاد داشته، اعتقادی موجه داشته باشد. مشکل اصلی مارتین اما موراد تاریخی از این قبیل نیستند بلکه حفظ بیخدایی دوستانه با یکی بودن زمینه های طرفین در دوران مدرن است که جای سوال دارد. آیا میتوان در دوران مدرن هنگامی که هم خداباو و هم بیخدا نسبت به زمینه های مرتبط با بحث آشنایی دارند، بازهم بیخدا، اعتقاد مخالفان خود را موجه بداند؟ مارتین با ارائه پاسخ منفی به این سوال خود، بیخدایی دوستانه را «نادرست و گمراه‌کننده میخواند» (Martin, 1996). البته نظر مارتین آخرین ایستگاه این طرح نیست اما با اینحال، مارتین نیز مانند ویلیام به این معترف است که روحیه دوستی و همدلی را میتوان و باید در بیخدایی دوستانه جای داد. (Rowe W. L., 2010) راه این دو متفکر اما با رسیدن به موجه بودن اعتقاد خداباور به خدا، از یکدیگر جدا میشود. مشخصا با در نظر گرفتن جزئیات بیشتر از معرفت شناسی اختلاف میتوان این بررسی را عمیق‌تر کرد اما در این مختصر هدف صرفا آشناسی با بیخدایی دوستانه رُو و متناقض‌نما بودن آن است که در بررسی ما در امکان طرح براهین عملی برای بیخدایی نقش ایفا میکند. آیا در طرح براهین عملی برای بیخدایی نیز با همین متناقض‌نمایی روبرو خواهیم شد؟ ارتباط بیخدایی دوستانه با تقریر این براهین در خدمت بیخدایی چیست؟ در ادامه این بررسی پاسخ این سوالات تاحدودی مشخص خواهد شد.

منابع

Martin, M. (1996). Friendly Atheism. Retrieved from The Secular Web: https://infidels.org/library/modern/michael_martin/friendly.html

Rowe, W. L. (1979). The Problem of Evil and Some Varieties of Atheism. American Philosophical Quarterly, 16, 335 - 341.

Rowe, W. L. (2010). Friendly atheism revisited. International Journal of Philosophy of Relgion, 68, 7-13. doi:10.1007/s11153-010-9257-2

Rowe, W. L. (2016). William L. Rowe on Philosophy of Religion : selected writings [Ashgate contemporary thinkers on religion]. (N. Trakakis, Ed.) Routledge.

¹ The Problem of Evil and Some Varieties of Atheism