تبیین و توضیح در فلسفه
تبیین درواقع تلاشی برای تاباندن نوی بر یک پدیده یا رخداد هستند. حقیقتِ پدیده یا رخدادی که در حال توضیح داده شدن است اغلب مورد توافق است.i هر تبیینی دارای دو بخش است. توضیح خواهii، که گزاره یا گروهی از گزاره هایی است که رخداد یا پدیده ای یا که باید توضیح داده شود را شرح میدهدو توضیح دهندهiii که گزاره یا گروهی از گزاره ها هستند که درصدد توضیح هستند. برای بررسی بخش های یک توضیح به مثال زیر توجه کنید:
- آسمان از سطح زمین آبی به نظر میرسد چراکه اشعه های خورشید توسط ذرات اتمسفر پخش میشوند.
در این مثال، توضیح خواه آبی بودن آسمان است و توضیح دهنده که چرایی آنرا بیان میکند، پخش شدن اشعه های خورشید توسط ذرات اتمسفر است.
توضیحات و براهین
به دلیل وجود کلماتی مانند ، زیرا، برای اینکه، چراکه و... در تبیین، ممکن است آنان را با براهین اشتباه گرفت. کلی ترین تفاوت بین براهین و تبیین این است که قصد ارائه توضیح ثابت کردن رخ دادن یا وجود پدیده ای نیست بلکه صرفا تاباندن نوری بر چرایی آن است. برای تمییز دادن براهین از تبیین، ابتدا به دنبال نتیجه یا توضیح خواه باشید و اگر توضیح خواه، گزاره یا گزاره هایی است که حقیقت آنها مورد توافق است، آنگاه آنچه مشاهده میکنید یک تبیین است نه یک برهان. با این همه ممکن است که برخی متون را هم به شکل تبیین تفسیر کرد هم به شکل برهان. برای مثال متن زیر را در نظر بگیرید:
زنان در مقایسه با مردان با مقدار کمتری از الکل مست میشوند چراکه مردان بخشی از الکل را قبل از رسیدن به جزیان خون سوخت وساز میکنند اما درباره زنان چنین نیست.
قصد این متن ثابت کردن اولین گزاره به کسانی است که حقیقت آنرا قبول نمیکنند و البته روشن کردن {چرایی} آن برای کسانی است که آنرا قبول میکنند. دشوار ترین بخش در مشخص کردن تفاوت بین براهین و تبیین ها در تعیین مورد قبول بودن نتیجه آن است. تلاش درصدد شناخت این نوع براهین بیشتر بر این متمرکز است که هدف متن چه دسته ای ازمخاطب است.iv
i Govier ,Trudy, A Practical Study of Argument, Enhanced Edition,Wadsworth,2013, p 14.
ii Explandum
iii Explanans
iv J. Hurley, Patrick, A Concise Introduction to Logic, 11th ed, Wadsworth, Cengage Learning, 2012, P 20-22.