مقدمه
در میان مطالبی که درباره فرگشت و تکامل نوشته میشود ،برخی ادعا میکنند که فرگشت هدف دار است و میل به سمت هوشمندی، کمال و یا دیگر اهداف را دارد. این ادعا بیشتر برآمده از تفکری غایت انگارانه است. ارسطو در فلسفه خود بخشی را به چهار نوع علت اختصا میدهد. این ایده نه تنها در فلسفه اسلامی تاثیرات بخصوصی داشت بلکه با وارد شدن ترجمه های ارسطو به دنیای غرب نیز راه خود را به فلسفه مسیحیت باز کرد. فهم ایده ارسطو در اینباره بسیار ساده است. در نظر وی در مورد هرچیزی میتوان چهار سوال را مطرح کرد. (1) چه چیزی است؟ (2) از چه چیزی ساخته شده است؟ (3) بوسیله چه چیزی ساخته شده است؟ (4) برای چه هدفی ساخته شده است؟ (Aristotle, Physics 2. 3, 194b16–195a3) پاسخ دادن به سوال اول، شناسایی علت صوری است که شناسایی گونه و ماده آن چیز است. پاسخ دومین سوال، شناسایی علت مادی و توضیح دادن ساختار آن چیز است. پاسخ به سوال سوم، شناسایی علت فاعلی است، اینکه به چه وسیله ای ساخته شده است یا با چه تغییری بوجود آمده است. پاسخ به آخرین سوال هم مشخص کردن علت غایی است، یعنی اینکه هدف نهایی یا علت کارکرد پایانی آن چیز چیست؟ در نظر ارسطو، آنچه مشخص کننده هدف نهایی چیزی است، طبیعت درونی آن است. (Stumpf 1982, 82-92) دراینجا تمرکز ما بر آخرین نوع از علت یعنی علت غایی در فلسفه ارسطویی است. همانطور که قبلا در بخش فرگشت بدان اشاره شد، این دیدگاه که چیزها دارای هدفی نهایی هستند را غاغت انگاری مینامند. با ورود فرگشت به روند اندیشه، شاهد روندی علّی هستیم که با کارکرد و سازگاری زیستی موجودات زنده سازگار است، در نظر فلاسفه قرون وسطی، این دو نتیجه علت فاعلی (اینکه به چه وسیله ای ساخته شده است یا با چه تغییری بوجود آمده است) است. اما در اینجا باید به نکته ای مهم درباره فرگشت اشاره کرد. در فرگشت هیچ علّت غایی یا هدف نهایی وجود ندارد. بنابراین «نظریه داروین نه تنها چالشی برای سنت طولانی الهیات است بلکه برای تفکر دربار هچیزهایی که مورد بررسی زیستی قرار میگیرند نیز چالش ایجاد میکند.» (Shanks and Dawkins 2004, 70)
آیا فرگشت هدفمند است؟
هیچ مدرک علمی برای هدف دار بودن فرگشت وجود ندارد. روند فرگشت به دنبال غایتی نهایی نیست و به هیچ راه یا سمت از پیش تعیین شده ای حرکت نمیکند. فهم این نکته ممکن است سخت باشد، در نظر شخصی که الگوهای انتخاب شده توسط انتخاب طبیعی را در نظر میگیرد، ممکن است روند فرگشت را به پیشرفت یا رسیدن به کمال ببیند اما «این اشتباهی در سطح جریان {فرگشت} است : هیچ هدفی وجود ندارد و هیچ جایی برای غایت انگاری در فرگشت وجود ندارد.» (Zettle, Dermot and Dermot 2016, 110) درواقع همین نکته است که فرگشت را برای برخی به اشتباه در جایگاهی برابر با بیخدایی قرار میدهد. درباره تفکر غایت انگارانه در فرگشت، ارنست مایر بیان میکند:
*«طرفداران غایت گرایی می پنداشتند که تکامل می باید ناگزیر از پَست به عالی، از ساده به پیچیده، از ناکامل به سمت کمال حرکت کند. آنها یک نیروی درونی را برای ایجاد این حرکت بدیه ی فرض می گرفتند، چون که می پرسیدند، اگر نیروی درونی وجود نداشته باشد چگونه می توان تکامل از باکتری های ساده تا به گیاهان و درختان بلند، از پروانه ها تا میمون ها و انسانها را توضیح داد؟»*(برای جزئیات بیشتر به سری پست های فرگشت مراجعه کنید)
لامارکیسم، ترانسفورماسیونیسم، نظریه دگردیسی و نظریه جهش باوری همگی برپایه ماهیت گرایی ساخته و پرداخته شده بودند و شالوده خود را مبتنی بر باور به غایت گرایی طرح و بست داده بودند. «البته دیرین شناسان توانستند اثبات کنند که همه ی گرایش های تکاملی دیر یا زود جهت شان را تغییر می دهند، یا حتی ممکن است اصلا در جهت عکس حرکت کنند ... به هیچ روی نشانه ای که از اعتقاد به غایت گرایی حمایت کند وجود ندارد.» *(برای جزئیات بیشتر به سری پست های فرگشت مراجعه کنید)*فرگشت به سمت کمال حرکت نمیکند و لزوما همیشه از موجودات زنده به سمت موجوداتی پیچیده تر حرکت نمیکند. هرچند که گونه ها فرگشت پیدا میکنند اما آنها با یک سرعت مشترک فرگشت پیدا نمیکنند. برخی برخی مانند خرچنگ نعل اسبی1 و درخت چهل سکه2 به ندرت در طول میلیون ها سال تغییر یافته اند. نظریه فرگشت پیش بینی نمیکند که گونه ها مدام فرگشت پیدا خواهند کرد یا اینکه چقدر سریع فرگشت پیدا میکنند. این به فشار فرگشتی بستگی دارد که آنها تجربه میکنند». (Coyne 2009, 24) همانطور که قبلا دراینباره نوشتم، فرگشت روندی بی ذهن و غیر فکری است (Young and Edis 2004, 139-152) و «به همین خاطر است که کلماتی مانند «تلاش کردن»، «خواستن» و «نیاز داشتن» کلمات خیلی دقیقی برای برای توضیح دادن فرگشت نیستند. یک جمعیت یا فرد «نمیخواهد» یا «تلاش» نمیکند که تکامل (فرگشت) پیدا کند و انتخاب طبیعی نمیتواند آنچه را که یک موجود زنده نیاز دارد را برای آن فراهم کند. انتخاب طبیعی فقط از میان هر نوع تنوعی که در جمعیت وجود دارد، انتخاب میکند.» انتخاب طبیعی عنصری هوشیار و باهدف در فرگشت نیست. حقیقت این است که *«انتخاب طبیعی هیچ از دوراندیشی نمیداند. انتخاب طبیعی تنها موفقیتی کوتاه مدت در ارسال ژن ها به نسل بعد را متوجه میشود. تنوع ژنی که بر پایه آن عمل میکند، با توجه به نیاز موجود زنده، تصادفی هستند {منظور این است که فرگشت به نفع یا ضرر موجودات بی ارتباط است و آگاهانه و فعالانه بدین منظورها در جریان نیست} اضافه بر این سازگاری یک تنوع {ژنی} اغلب به محیط وابسته است، به شکلی که جهش های مفید در یک محیط میتواند در محیطی دیگر خطرناک باشند. محیط نیز خود به شکل های غیرقابل پیش بینی تغییر میکند و بازه دیگری را برای شانس معرفی میکند». (Rosenhouse 2012)*درواقع تا قبل از ورود فرگشت و انتخاب طبیعی به شکلی که بعد از هم نهاد مدرن به آن روبرو شدیم، بیشتر تاثیر غایت انگاری یا به این شکل بود که « فرض را بر این {میگرفتند} که ماهیت ها توسط یک نیروی رانشگر دروني دائما کامل تر و کامل تر می شوند» (به سری پست های فرگشت مراجعه شود) و یا اینکه آنان تصور میکردند که فرگشت با «نیرویی ناشناخته و یک انرژی غایت گرایانه رخ میدهد. در دیدگاه دسته دوم موجودات زنده نوعی «کشش درونی» داشتند که گونه ها را در جهت های مشخصی پیش میبرد ... اکنون میدانیم که هیچ مدرکی برای انرژی های غایت انگارانه وجود ندارد» (Coyne 2009, 14-15).
نتیجه
اکنون باید واضح باشد که فرگشت هدف دار نیست و هیچ دور اندیشی نداشته یا هدفی را در انتهای خود و در دراز مدت دنبال نمیکند. همانطور که کارل زیمر میگوید: «فرگشت در جریان خود تنها سازگاری های محلی بوجود میارود که به شکلی بی جهت در طول زمان تغییر میکنند، بنابراین هیچ هدف یا راهنمای پیشرفتی در تاریخ زندگی وارد نمیکند». (Zimmer 2006) بنابراین «هیچ یک جهت، یک روند برای "پیشرفت"، هدفی از پیش مشخص شده و یا نقطه ای نهایی وجود ندارد». (Skybreak 2006, 62) فرگشت هدف دار نبوده و دانشمندان و زیست شناسان نیز بر این مورد اشکالی وارد نمیکنند. (در آینده در سری های ترجمه و فرگشت به نقل بخش های مختلفی از کتب معتبر دانشمندان و زیست شناسان مختلف در همین مورد خواهم پرداخت که در چند پست جداگانه منتشرخواهد شد) اضافه کردن هدفی به فرگشت به دلیل این نیست که فرگشت به صورت علمی و به شکلی که دانشمندان آنرا بیان میکنند، هدف دار است بلکه وارد کردن هدف و عناصر غایت انگارانه به آن تنها یک راه نادرست برای مصالحه بخشیدن یافته های زیست مدرن با دین است. توجه کنید که در این سری از افسانه های فرگشت هدف من بررسی امکان سازگاری فرگشت با اندیشه دینی نیست و به اشتباه به دنبال برابر دیدن بیخدایی با فرگشت نیستم. در اینجا فقط به این ادعای بی اساس پرداختم که فرگشت هدف دار است. درباره سازگاری فرگشت با دین یا اندیشه دینی در پستی متفاوت و نه در سری افسانه های فرگشت، مطلبی خواهم نوشت. در این سری از پست ها تنها تمزکز من بر روی گزارشی از یافته های علمی است به شکلی که در کتب و مقالات معتبر دانشمندان از آنان یاد شده است.
منابع
Aristotle. 1984. "The Complete Works of Aristotle: The Revised Oxford Translation." In The Complete Works of Aristotle: The Revised Oxford Translation, by Aristotle, edited by Jonathan Barnes. Princeton University Press.
Coyne, Jerry. 2009. "Why evolution is true, ." In Why evolution is true, by Jerry Coyne. Oxford University Press.
Rosenhouse, Jason . 2012. "Among the Creationists: Dispatches from the Anti-Evolutionist Front Line." In Among the Creationists: Dispatches from the Anti-Evolutionist Front Line, by Jason Rosenhouse. Oxford University Press.
Shanks, Niall, and Richard Dawkins. 2004. "God, the Devil, and Darwin, A Critique of Intelligent Design Theory." In God, the Devil, and Darwin, A Critique of Intelligent Design Theory, by Niall Shanks and Richard Dawkins. Oxford University Press.
Skybreak , Ardea. 2006. "The Science of Evolution and the Myth of Creationism: Knowing What's Real and Why It Matters." In The Science of Evolution and the Myth of Creationism: Knowing What's Real and Why It Matters, by Ardea Skybreak. Insight Press.
Stumpf, S. E. 1982. "From Socrates to Sartre: A History of Philosophy." In From Socrates to Sartre: A History of Philosophy, by S. E Stumpf. New York: McGraw-Hill,.
Young , Matt, and Taner Edis . 2004. "Why Intelligent Design Fails:A Scientific Critique of the New Creationism." In Why Intelligent Design Fails:A Scientific Critique of the New Creationism, by Matt Young and Taner Edis. Rutgers University Press.
Zettle, Robert D, Barnes-Holmes Dermot , and Barnes-Holmes Biglan Dermot . 2016. "The Wiley Handbook of Contextual Behavioral Science." In The Wiley Handbook of Contextual Behavioral Science. Chichester,, West Sussex: John Wiley & Sons.
Zimmer, Carl. 2006. "Evolution:The Triumph of an Idea." In Evolution:The Triumph of an Ide, by Carl Zimmer. Harper Perennial.
1 Horseshoe crabs
2 Gingko Tree